Bạn có biết rằng cuộc xâm lăng lớn nhất của blockchain vào Phố Wall không phải là một cuộc cách mạng, mà là một cuộc sáp nhập lặng lẽ? Trong bản báo cáo mới nhất từ a16z, một trong những quỹ đầu tư mạo hiểm có ảnh hưởng nhất trong không gian Web3, họ đã vẽ ra một bức tranh khiến tôi phải ngồi lại suy nghĩ suốt ba ngày liền. Điều mà ai cũng nghĩ là “làn sóng tổ chức đổ bộ vào DeFi” thực ra lại là một câu chuyện hoàn toàn khác: các ngân hàng và quỹ đầu tư không đến để gia nhập trò chơi của chúng ta – họ đến để xây dựng sân chơi riêng, với bộ luật của họ.
Tôi nhớ lại năm 2020, khi DeFi Summer bùng nổ, cả cộng đồng đều tin rằng các tổ chức tài chính truyền thống cuối cùng sẽ phải chấp nhận các giao thức phi tập trung. Chúng tôi đã sai. a16z, với tầm nhìn dài hạn 11 năm trong ngành, đã chỉ ra một sự thật phũ phàng: TradFi không muốn “không cần tin tưởng” (trustless), họ muốn “có thể kiểm soát” (controllable). Họ không muốn ẩn danh, họ muốn KYC. Họ không muốn mở cửa cho tất cả mọi người, họ muốn các kênh được cấp phép.
Bối cảnh ở đây rất rõ ràng: hàng nghìn tỷ đô la đang nằm trong các hệ thống thanh toán và lưu ký cổ điển, nơi một giao dịch trái phiếu mất ba ngày để thanh toán. Blockchain hứa hẹn thanh toán nguyên tử (atomic settlement) – trao đổi tài sản và tiền tức thì, không qua trung gian. Đó là thứ mà Phố Wall thực sự muốn. Không phải là một thị trường tài chính toàn cầu không biên giới, mà là một cỗ máy hiệu quả hơn để làm những việc họ đã làm suốt 200 năm qua.
Hãy nhìn vào cách mà Morgan Chase xây dựng Onyx – một blockchain có phép, nơi chỉ có các ngân hàng đối tác mới được tham gia. Hoặc BlackRock ra mắt quỹ token hóa BUILD trên Ethereum – nhưng bạn không thể mua nó qua Uniswap, bạn phải thông qua một nhà phân phối được cấp phép. Đây không phải là DeFi. Đây là TradFi mặc áo blockchain. a16z gọi đó là “sự chấp nhận có chọn lọc”: các tổ chức nhặt ra ba đặc tính – khả năng lập trình (smart contract), tính minh bạch (sổ cái công khai có kiểm soát) và thanh toán nguyên tử – và loại bỏ tất cả những gì làm nên tinh thần DeFi: không cần cấp phép, giả danh, không cần tin tưởng.
Điểm cốt lõi trong báo cáo này là một sự đảo ngược đầy mỉa mai: chính những giao thức mở mà chúng ta phát triển đã trở thành nguồn cảm hứng cho một thế hệ hạ tầng tài chính có phép. Công nghệ là giống nhau, nhưng triết lý thì đối lập. Tôi đã chứng kiến điều này khi tham gia các buổi gặp mặt với các quỹ đầu tư ở Tokyo – họ hỏi tôi về tính “doanh nghiệp” của các giao thức, về khả năng tuân thủ, về việc làm thế nào để “không làm rò rỉ dữ liệu giao dịch ra công chúng”. Họ không quan tâm đến việc một ai đó ở Nigeria có thể cho vay tài sản mà không cần giấy tờ. Họ quan tâm đến việc giảm chi phí đối tác trung tâm thanh toán (CCP) từ 5 cent xuống 2 cent.
Nhưng đây mới là phần phản trực giác mà tôi muốn nhấn mạnh: Nếu bạn nghĩ rằng làn sóng tổ chức này sẽ nâng tất cả các con thuyền DeFi lên, bạn đã nhầm. Thực tế, nó đang tạo ra một sự phân mảnh thị trường sâu sắc. Một mặt, bạn có “khu vườn có tường” (walled garden) của các blockchain có phép, nơi các ngân hàng giao dịch chứng khoán token hóa với nhau. Mặt khác, bạn có thế giới hoang dã của các DEX và lending protocol mở, nơi vốn lưu động toàn cầu di chuyển tự do. Hai thế giới này gần như không giao nhau, ngoại trừ thông qua các stablecoin – thứ mà các tổ chức cũng đang ngày càng kiểm soát chặt.
Dựa trên 11 năm theo dõi ngành, tôi thấy một mối nguy hiểm rõ ràng: sự thống trị của câu chuyện “TradFi adoption” có thể làm khô cạn năng lượng sáng tạo của cộng đồng DeFi gốc. Các nhà phát triển giỏi nhất sẽ bị thu hút bởi những gói lương hậu hĩnh từ các ngân hàng, xây dựng các hệ thống đóng. Các quỹ đầu tư mạo hiểm (bao gồm cả a16z, vốn đang cảnh báo về điều này – một nghịch lý thú vị) sẽ đổ tiền vào các giải pháp tuân thủ thay vì các giao thức mang tính cách mạng. Báo cáo của a16z tự nó đã thừa nhận: “Đây chỉ là một làn đường, không phải toàn bộ con đường.” Nhưng thị trường có xu hướng chạy theo một hướng duy nhất, và hiện tại nó đang chạy hết tốc lực về phía Phố Wall.
Tôi từng mất 70% số tiền tiết kiệm trong DeFi Summer vì không hiểu rõ rủi ro. Nhưng bài học đắt giá nhất mà tôi học được là: niềm tin mù quáng vào bất kỳ câu chuyện nào – dù là “DeFi sẽ thay thế ngân hàng” hay “TradFi sẽ cứu DeFi” – đều dẫn đến thất bại. Sự thật nằm ở giữa: các tổ chức đang mang thanh khoản khổng lồ, nhưng họ cũng đang mang theo cả bộ máy kiểm soát và kiểm duyệt. Nếu chúng ta không cẩn thận, blockchain sẽ trở thành một công cụ để củng cố sức mạnh của các định chế tài chính hiện có, thay vì trao quyền cho cá nhân.
Vậy, câu hỏi cuối cùng dành cho bạn – những người đang đọc bài viết này: Liệu chúng ta có đang xây dựng một hệ thống tài chính thực sự mới, hay chỉ đang khoác lên bộ đồ công nghệ cho một hệ thống cũ, với một lớp sơn bóng tên là “token hóa”?
