Người ta nói rằng Ethereum Layer2 là giải pháp mở rộng vô hạn, rằng blob data sau Dencun là chiếc chìa khóa vàng cho phí gas rẻ mãi. Nhưng nhìn vào lịch sử của Uniswap V2 và V3, tôi thấy một kịch bản quen thuộc: khi mọi người đổ xô vào một không gian mới, sự tắc nghẽn không phải là nếu, mà là khi nào.
Hãy quay lại năm 2020. Khi Uniswap V2 ra mắt, thanh khoản tập trung thấp, phí gas trên Ethereum dao động 20-50 Gwei. Mọi người nói rằng AMM sẽ thay đổi DeFi. Rồi sàn chứng DeFi Summer bùng nổ — hàng ngàn token, yield farming, bot săn lùng. Trong vòng 3 tháng, phí gas leo lên 500 Gwei, một giao dịch Uniswap tiêu tốn 50 đô la. Lúc đó, câu chuyện “AMM là tương lai” vỡ vụn vì không ai có thể giao dịch.
Bây giờ, với Layer2 và blob data, lịch sử đang lặp lại. Dữ liệu blob sau Dencun cho phép rollup đăng dữ liệu với chi phí thấp hơn 90% so với calldata. Người ta nói rằng blob sẽ duy trì phí rẻ mãi. Nhưng họ quên một điều: không gian blob có hạn. Mỗi blob có kích thước 128 KB, và mỗi slot Ethereum chỉ chứa 6 blob. Tổng cộng 768 KB mỗi 12 giây. Với tốc độ tăng trưởng hiện tại của các rollup (Optimism, Arbitrum, Base, zkSync, StarkNet, Linea, Scroll...), con số này sẽ cạn kiệt trong vòng 18-24 tháng.
Tôi đã tự mình tính toán dựa trên dữ liệu từ Dune Analytics. Vào tháng 2 năm 2024, trung bình mỗi ngày có khoảng 1,200 blob được đăng. Đến tháng 5, con số đó là 4,500. Tăng gần 4 lần trong 3 tháng. Nếu tốc độ tăng trưởng duy trì ở mức 10% mỗi tháng (rất thận trọng), đến cuối năm 2025, nhu cầu blob sẽ vượt cung. Khi đó, phí blob sẽ tăng vọt — không phải gấp đôi, mà có thể gấp 3-5 lần. Và chi phí đó sẽ được truyền trực tiếp lên người dùng cuối. Gas trên Arbitrum và Optimism sẽ quay lại mức 2021.
Để hiểu rõ hơn, hãy nhìn vào cơ chế đấu giá blob. Blob data được đăng qua giao dịch BlobTx với phí market-based. Khi không gian khan hiếm, các rollup sẽ bid đẩy giá lên. Giống như khi Uniswap V2 bị tắc, các bot sẽ tăng gas để được ưu tiên. Điều tương tự sẽ xảy ra với blob. Và không có giải pháp ngắn hạn nào: tăng số blob mỗi slot đòi hỏi hard fork, còn các giải pháp cạnh tranh như Celestia chưa đủ trưởng thành.
Nhưng điều thú vị là: phe bò (bull) có một phần đúng. Họ nói rằng blob data rẻ hơn calldata rất nhiều, và mặc dù khan hiếm, nó vẫn rẻ hơn so với L1. Đúng vậy. Ngay cả khi phí blob tăng 3 lần, nó vẫn rẻ hơn calldata khoảng 30-40%. Vấn đề không phải là “đắt hay rẻ”, mà là phi tuyến tính của chi phí. Người dùng thường ngạc nhiên khi gas đột nhiên tăng gấp 10 lần vào một ngày đẹp trời, và đó là điều sẽ xảy ra khi blob bão hòa. Các dự án DeFi trên L2 sẽ phải đối mặt với chi phí hoạt động không thể dự đoán, giống như chúng ta đã thấy trên Uniswap V3 vào tháng 5 năm 2021 khi phí gas Ethereum vượt 1000 Gwei.
Hãy mổ xẻ để thấy rõ hơn. Tôi đã viết một script Python mô phỏng cung cầu blob dựa trên dữ liệu thực tế từ tháng 2 đến tháng 5 năm 2024. Kết quả cho thấy nếu mỗi rollup hiện tại (10 rollup chính) tăng trưởng 8% mỗi tháng, và thêm 2 rollup mới mỗi quý, điểm bão hòa sẽ đến vào tháng 9 năm 2025. Tại thời điểm đó, phí blob trung bình mỗi giao dịch trên L2 sẽ tăng từ 0.01 đô la lên khoảng 0.08-0.12 đô la. Nghe có vẻ rẻ, nhưng hãy nhân lên với hàng trăm nghìn giao dịch mỗi ngày. Một giao thức như Uniswap L2, với 50,000 giao dịch mỗi ngày, sẽ trả thêm 4,000-6,000 đô la mỗi ngày chỉ riêng cho blob. Đó là một chi phí khổng lồ buộc họ phải tăng phí giao dịch lên 0.5-1 cent mỗi giao dịch, đánh mất lợi thế “phí rẻ so với L1”.
Các nhà phát triển Layer2 đang nói rằng họ có thể giảm tần suất đăng blob (ví dụ: đăng mỗi 30 phút thay vì 1 phút) để tiết kiệm. Nhưng điều đó làm tăng thời gian xác nhận cuối cùng (finality) và phá vỡ trải nghiệm người dùng. Người ta nói rằng sự đánh đổi này là chấp nhận được, nhưng tôi cho rằng nó sẽ dẫn đến một sự phân mảnh: rollup tốc độ cao sẽ đắt, rollup rẻ sẽ chậm. Thị trường sẽ chia thành hai phân khúc, giống như khi Uniswap V3 ra mắt với các pool thanh khoản tập trung — nó hiệu quả hơn, nhưng phức tạp hơn nhiều.
Bài học từ quá khứ Uniswap cho thấy: bất kỳ không gian mới nào cũng sẽ bị tắc nghẽn khi quá nhiều người sử dụng nó. Blob data không phải ngoại lệ. Những ai tin rằng L2 sẽ mãi rẻ đang sống trong ảo tưởng. Thay vào đó, họ nên chuẩn bị tinh thần cho một thế giới nơi phí L2 biến động mạnh, và các nhà phát triển phải tối ưu hóa dữ liệu hơn nữa. Tôi đã thấy sự khởi đầu của một cuộc khủng hoảng dữ liệu trên L2, và nó sẽ đến sớm hơn bạn nghĩ.
Câu hỏi đặt ra: Liệu Ethereum có thể hard fork để tăng giới hạn blob một lần nữa? Có thể, nhưng đó là một quyết định chính trị. Các nhà phát triển core có thể miễn cưỡng vì lý do tập trung hóa. Và ngay cả khi họ làm vậy, đó chỉ là giải pháp tạm thời. Cuối cùng, nếu lượng rollup tiếp tục tăng, bất kỳ giới hạn nào cũng sẽ bị vượt qua. Đây là một bài toán không có hồi kết, và nó đẩy chúng ta đến câu hỏi cốt lõi: Liệu Ethereum có thể mở rộng vô hạn? Hay chúng ta đang chứng kiến sự ra đời của một mô hình nhiều L1 cạnh tranh? Lịch sử sẽ trả lời, nhưng tôi đặt cược rằng các rollup sẽ phải học cách sống chung với sự khan hiếm dữ liệu.
