Khi một dự án trong ngành huy động 76 triệu USD từ một tập đoàn tài chính hàng đầu ở Tokyo, giới quan sát thường vội vã kết luận rằng "làn sóng tổ chức đang tràn vào crypto". Tôi thì không. Dòng tiền là một tín hiệu tốt, nhưng nó không bao giờ phản ánh chất lượng kiến trúc. Sau 24 năm viết code và mổ xẻ các giao thức, tôi biết rằng thứ quan trọng nhất nằm ở bên dưới những thông cáo báo chí. Khi tôi bắt đầu phân tích EDX Markets - sàn giao dịch dành riêng cho tổ chức vừa công bố vòng C do SBI Holdings dẫn đầu - tôi không tìm thấy một hợp đồng thông minh nào có thể kiểm tra. Tôi tìm thấy một căn phòng ở giữa mô hình hoạt động, nơi được gọi là trung tâm thanh toán bù trừ.
EDX Markets là một sàn giao dịch tiền mã hóa theo mô hình "non-custodial": nó không lưu giữ tài sản của khách hàng, mà để chúng ở một bên lưu ký độc lập. Điều này có thể khiến nhiều người nhẹ nhõm. Nhưng hãy nhìn vào cấu trúc vận hành: một sổ lệnh giới hạn tập trung (CLOB) thực hiện việc khớp lệnh, một bộ phận thanh toán bù trừ đứng giữa các bên giao dịch, và một lớp tài sản tách rời. Về bản chất, đây không phải là kiến trúc của một giao thức DeFi. Đây là mô hình của một sàn giao dịch chứng khoán truyền thống, được lắp ráp lại cho tài sản kỹ thuật số. Sự khác biệt nằm ở việc ai là người nắm quyền kiểm soát dòng tiền.
Trong một sổ lệnh tập trung, người vận hành có thể nhìn thấy tất cả các lệnh, biết được ý định giao dịch của toàn bộ khách hàng, và có thể tác động đến thứ tự khớp lệnh. Những vấn đề như chạy trước lệnh, thao túng thị trường, hay lạm dụng dữ liệu hoàn toàn có thể xảy ra. Trong hệ thống phi tập trung, các nhà giao dịch có thể tự bảo vệ bằng cách sử dụng mạng lưới minh bạch và hợp đồng thông minh. Nhưng tại EDX, mọi thứ đều phụ thuộc vào sự trung thực của một tổ chức. Và tổ chức đó, như tôi đã nói, chưa công bố bất kỳ kiến trúc kỹ thuật nào để đánh giá.
Trung tâm thanh toán bù trừ là nơi quan trọng nhất trong toàn bộ thiết kế. Về chức năng, nó đóng vai trò là bên đối tác trung ương (CCP - Central Counterparty). Khi hai tổ chức khớp lệnh, trung tâm thanh toán bù trừ đứng giữa, trở thành bên mua cho người bán và bên bán cho người mua. Như vậy, rủi ro đối tác song phương được gom lại thành rủi ro đối tác trung ương. Nếu một thành viên vỡ nợ, trung tâm phải dùng quỹ dự phòng của mình để hoàn tất nghĩa vụ. Câu hỏi đặt ra là: quỹ dự phòng đó lớn đến mức nào? Trong tài chính truyền thống, các trung tâm thanh toán bù trừ phải công bố rõ ràng. Với EDX, tôi không tìm thấy con số đó. Hãy nhớ rằng, các trung tâm thanh toán bù trừ trong lịch sử tài chính từng là nguyên nhân của những cuộc khủng hoảng khi họ đánh giá thấp mức độ tương quan trong các cuộc thanh lý đồng loạt.
Tôi đã dành cả sự nghiệp để lặn xuống các rạn san hô bằng code. Mỗi dòng code là một rạn san hô chờ được khám phá. Với EDX, tôi không có bản đồ lặn. Họ không công bố mã nguồn, không công bố kiến trúc chi tiết, không công bố kết quả kiểm toán độc lập. Họ công bố một cái tên - EDX Clearing - và một tập hợp những lời hứa. Nhưng trong kỹ thuật, lời hứa không phải là một tham số đo lường được. Tôi có thể mô phỏng tổn thất tạm thời của Uniswap v2 bằng đạo hàm, nhưng tôi không thể mô phỏng một quỹ bảo hiểm mà tôi không thấy số liệu. Đây là ranh giới giữa một hệ thống có thể kiểm chứng và một hệ thống chỉ có thể tin tưởng.
SBI Holdings không chỉ mang đến tiền mặt. SBI là một trong những tập đoàn tài chính lớn nhất Nhật Bản, vận hành sàn giao dịch tiền mã hóa nội địa, hợp tác chiến lược với Ripple và sở hữu sự hiểu biết sâu sắc về hành lang pháp lý châu Á. Khi SBI trở thành nhà đầu tư chiến lược của EDX, điều đó có nghĩa là một cây cầu giữa thị trường Mỹ và Nhật Bản đã được dựng lên. Cây cầu này mang đến cơ hội cho dòng vốn châu Á, nhưng nó cũng tạo ra các mối quan hệ đan xen: một cổ đông vừa là nhà đầu tư, vừa có thể là đối tác kinh doanh, vừa có thể là khách hàng. Trong một trung tâm thanh toán bù trừ, khi các vai trò không rõ ràng, ranh giới trách nhiệm cũng trở nên mờ nhạt. Đây là một vấn đề mà tôi từng gặp trong các dự án quản trị phi tập trung, và nó không bao giờ có câu trả lời dễ dàng.
Một chi tiết khác khiến tôi tập trung: vì không có token, không có chương trình khai thác thanh khoản, EDX không có vòng phản hồi tích cực kiểu DeFi để thu hút vốn. Toàn bộ mô hình dựa trên phí giao dịch và phí thanh toán. Điều này có lợi về mặt pháp lý, vì nó tránh được việc token bị xem là chứng khoán. Nhưng nó cũng đồng nghĩa với việc không có cơ chế khuyến khích phi tập trung để xây dựng thanh khoản. Các nhà tạo lập thị trường chỉ tham gia khi khối lượng đủ lớn, và khối lượng chỉ lớn khi có thanh khoản. Vòng lặp "con gà quả trứng" này chính là lý do khiến nhiều sàn giao dịch thể chế thất bại trong những năm đầu. Họ phải đốt tiền để tạo thanh khoản nhân tạo, nhưng khi tiền ngừng chảy, thanh khoản cũng ngừng.
Trong thị trường chứng khoán truyền thống, một trung tâm thanh toán bù trừ có thể tồn tại qua các cuộc khủng hoảng vì có các quy định và quỹ dự phòng được kiểm soát chặt chẽ. Thị trường tiền mã hóa thì khác. Ngày 12 tháng 3 năm 2020 - "Thứ Năm Đen" - Bitcoin đã giảm gần 50% trong vòng vài giờ, khiến hàng loạt vị thế bị thanh lý cùng lúc. Một trung tâm thanh toán bù trừ sử dụng mô hình ký quỹ kiểu chứng khoán sẽ phải đối mặt với các cuộc gọi ký quỹ khổng lồ. Nếu quỹ bảo hiểm không đủ, nó sẽ phải đóng băng vị thế hoặc vay khẩn cấp. Chúng ta chưa thấy EDX trải qua một thử thách như vậy. Và chúng ta cũng chưa thấy họ công bố bất kỳ cuộc kiểm tra sức chịu đựng nào. Với một hệ thống thanh toán bù trừ, việc không có dữ liệu trong điều kiện thị trường cực đoan không phải là một sự vắng mặt; nó là một dấu hiệu cảnh báo.
So với Coinbase Prime - mô hình tích hợp dọc với lưu ký, khớp lệnh và dịch vụ tài chính nằm trong cùng một công ty - EDX chọn con đường tách biệt các lớp. Điều này giúp EDX trở nên linh hoạt, nhưng nó tạo ra một thách thức kỹ thuật: việc đồng bộ trạng thái giữa sàn giao dịch, trung tâm thanh toán bù trừ và bên lưu ký phải diễn ra trong thời gian thực. Tôi đã làm việc với những hệ thống tương tự trong tài chính cổ điển; chúng hoạt động tốt trong điều kiện bình thường, nhưng trở nên rất mong manh khi thị trường hỗn loạn. Nếu một bên chậm trễ mili giây, toàn bộ quy trình thanh toán có thể bị kẹt. Đây là loại rủi ro mà một hệ thống phi tập trung không gặp phải, vì tính toán được thực hiện bởi mạng lưới, không phải bởi một bộ xử lý trung tâm.
Một điểm tinh tế nữa: mô hình non-custodial giúp EDX thoát khỏi vị thế của một "bên quản lý tài sản" trong mắt các cơ quan quản lý Mỹ. Điều này có thể là một lợi thế. Nhưng nó cũng tạo ra một vấn đề pháp lý: nếu bên lưu ký thứ ba bị hack hoặc mất khả năng thanh toán, ai là người chịu trách nhiệm cuối cùng? EDX có thể nói rằng đó không phải là trách nhiệm của họ. Khách hàng có thể kiện ai? Trong một hợp đồng thông minh, trách nhiệm được lập trình sẵn, không thể chối bỏ. Trong một hệ thống dựa trên hợp đồng giấy tờ, trách nhiệm là một vùng xám. Từ góc nhìn quản trị rủi ro, đây là một điểm mù mà không một thông cáo báo chí nào đề cập đến. Cộng thêm việc SBI nắm giữ vai trò chiến lược, cơ quan quản lý Nhật Bản có thể yêu cầu một mức độ minh bạch mà nhiều sàn tiền mã hóa chưa từng phải đối mặt.
Điều tôi muốn nhấn mạnh: non-custodial không có nghĩa là phi tập trung. Nó chỉ có nghĩa là tài sản của khách hàng không nằm trong ví của sàn. Nhưng quyền kiểm soát lệnh, quyền niêm yết, quyền vận hành thanh toán bù trừ vẫn nằm trong tay EDX. Với một trung tâm thanh toán bù trừ, rủi ro tập trung còn lớn hơn một sàn giao dịch bình thường, vì nó kết nối tất cả dòng vốn trong một điểm duy nhất. Nếu trung tâm thanh toán bù trừ sụp đổ, không có cách nào để rút tài sản từ một ví thông minh; mọi nghĩa vụ thanh toán đều trở nên vô nghĩa. Lỗ hổng không phải là điểm yếu, mà là manh mối. Và manh mối ở đây là EDX đang tập trung hóa phần quan trọng nhất của hạ tầng trong khi sử dụng ngôn ngữ của sự phi tập trung để tạo dựng lòng tin.
Năm 2017, tôi từng audit một hợp đồng thông minh của Aragon và phát hiện lỗ hổng trong thuật toán bỏ phiếu. Kẻ tấn công có thể vay flash loan, mua một lượng lớn token, bỏ phiếu theo ý muốn, rồi trả lại tất cả trong cùng một khối. Nhóm dự án đã vá lỗi trong 48 giờ. Bài học tôi mang theo suốt nhiều năm: bất kỳ cơ chế nào dựa trên trạng thái không được kiểm soát chặt chẽ đều có thể bị trục lợi. EDX có một phiên bản tương tự: trung tâm thanh toán bù trừ duy trì trạng thái tạm thời của số dư, nghĩa vụ và ký quỹ. Nếu trạng thái đó không có lớp kiểm tra độc lập, nó có thể bị thao túng hoặc sụp đổ dưới áp lực. Không phải vì có ai đó độc ác, mà vì những hệ thống phức tạp luôn chứa đựng rủi ro bên trong. Sự khác biệt là ở một giao thức mở, tôi có thể viết một bài proof-of-concept để chứng minh lỗ hổng. Còn ở EDX, tôi thậm chí không có một môi trường thử nghiệm.
Tôi không kết luận rằng EDX là lừa đảo. Nó có thể là một bước phát triển tự nhiên, nơi các tổ chức tài chính tìm kiếm một mảnh đất an toàn trong thế giới tiền mã hóa. Nhưng với tư cách là một kỹ sư giao thức, tôi muốn nhìn vào những gì nằm dưới lớp vỏ hào nhoáng. Mỗi byte lưu trữ là một câu chuyện chưa kể; câu chuyện của EDX vẫn còn bỏ ngỏ. Tôi sẽ theo dõi xem họ có công bố kết quả kiểm tra thanh toán, có cho phép các nhà nghiên cứu độc lập đọc kiến trúc, hay họ sẽ dùng sự khó tiếp cận như một tấm màn che. Đợi đến khi cơn bão thực sự ập đến, chúng ta mới biết tòa nhà kính đó có được xây đúng bản thiết kế, hay chỉ là một bức tranh đẹp trên trang bìa hồ sơ gọi vốn.
