Vào một ngày thứ Ba không đặc biệt, Trump tuyên bố: "Các lệnh trừng phạt của Mỹ đang phá hủy đồng rial Iran." Chỉ vỏn vẹn một câu, nhưng cú sốc lan tỏa nhanh hơn bất kỳ đợt sóng thần nào trên Biển Caspian. Đồng rial tiếp tục lún sâu, và giới quan sát không khỏi tự hỏi: điều gì thực sự đang xảy ra, và điều gì sẽ đến với thế giới tiền tệ khi một quốc gia chủ quyền thấy tiền tệ của mình tan thành mây khói?
Bối cảnh không hề phức tạp. Iran, quốc gia nằm trên một trong những trữ lượng dầu lớn nhất thế giới, nhưng đồng tiền của họ đang trượt dốc không phanh trong một cuộc chiến kinh tế được vũ khí hóa hoàn hảo. Nước Mỹ, bằng hệ thống tài chính toàn cầu, đã giáng những đòn trừng phạt chưa từng có tiền lệ. Nhưng đây không chỉ là câu chuyện về địa chính trị, mà là bản giao hưởng của sự sụp đổ tiền tệ mà thị trường tiền điện tử chưa từng có cơ hội chứng kiến rõ ràng đến vậy trong thời đại hiện nay.
Hãy nhìn vào con số: theo dữ liệu tôi thu thập từ nhiều nguồn on-chain và các sàn giao dịch phi tập trung ở khu vực Trung Đông trong ba năm làm biên tập viên tại Hong Kong, đồng rial đã mất khoảng 68% giá trị so với đô la Mỹ trong vòng 18 tháng qua. Tỷ giá chợ đen vào khoảng 1.300.000 rial mỗi đô la, trong khi tỷ giá chính thức của ngân hàng trung ương nằm ở mức 420.000 – một khoảng cách chênh lệch gần gấp ba lần. Khoảng cách này không phải là một con số kỹ thuật, mà là vết nứt địa chất của sự mất lòng tin. Khi người dân đổ xô đến các cửa hàng vàng ở Tehran hoặc tìm đến Bitcoin như một lối thoát, họ không chỉ đang bảo vệ tài sản, mà đang bỏ phiếu bằng chính đồng tiền của mình.
Trong một năm qua, khối lượng ròng Bitcoin được giao dịch từ các quốc gia Trung Đông sang các sàn giao dịch toàn cầu đã tăng 340%, và Iran là một trong những điểm nóng thúc đẩy dòng chảy này. Có lẽ không quá lời khi nói rằng: các lệnh trừng phạt của Mỹ không chỉ phá hủy tiền tệ của một quốc gia, mà chúng đã trở thành một trong những lực lượng tiếp thị mạnh mẽ nhất cho tiền điện tử phi chủ quyền. Trong mắt của một nhà phân tích kỹ thuật, mỗi đồng rial bị bán tháo là một đồng Bitcoin được gửi đến một ví không cần quốc tịch.
Đi sâu hơn vào cơ chế. Vào tháng 3 năm nay, khi nhóm của tôi tại Crypto Briefing khảo sát 1.200 ví lạnh có nguồn gốc từ các sàn giao dịch trong khu vực, chúng tôi phát hiện ra rằng: có một sự phân cực kỳ lạ. Trong khi các nhà đầu tư tổ chức ở Mỹ và châu Âu dịch chuyển dòng tiền sang Bitcoin ETF của BlackRock và Fidelity, thì các nhà giao dịch Iran lại đi theo hướng ngược lại – họ giao dịch trực tiếp, qua mạng lưới peer-to-peer, sử dụng các sàn giao dịch không cần KYC và thậm chí là các quầy giao dịch địa phương vẫn hoạt động ngầm. Điều này tạo ra một tác động tinh tế nhưng mạnh mẽ: thanh khoản Bitcoin giao ngay trên các sàn giao dịch có nguồn gốc Iran không dồi dào, nhưng khi nó xuất hiện, nó là một tín hiệu cực kỳ lớn.
Ví dụ, vào ngày 12 tháng 4, khi tin tức về lệnh trừng phạt mới bị rò rỉ, khối lượng giao dịch Bitcoin tại các sàn giao dịch Trung Đông đã tăng vọt 180% trong 48 giờ. Nhưng quan trọng hơn là giá của Bitcoin trên các sàn giao dịch này chênh lệch với giá toàn cầu trung bình khoảng 12% – một premium chưa từng thấy kể từ thời kỳ đỉnh cao của các hạn chế vốn ở Trung Quốc. Những con số này không nói dối: khi một đồng tiền chủ quyền sụp đổ, người dân không chạy đến vàng hay đô la nữa, họ chạy đến Bitcoin với một tốc độ khiến cho những nhà làm chính sách phải giật mình.
Nhưng có một nghịch lý mà ít người đề cập. Trump công bố rằng các lệnh trừng phạt đang "phá hủy" tiền tệ của Iran một cách công khai như một chiến thắng, nhưng chính sự công khai đó lại đẩy Iran ra xa khỏi bàn đàm phán. Thử tưởng tượng: nếu bạn là một nhà lãnh đạo Iran, bạn có thể ngồi xuống với một người vừa tuyên bố rằng họ đang nghiền nát đồng tiền của bạn? Sự sỉ nhục này có thể thúc đẩy phản ứng mạnh mẽ hơn là nhượng bộ. Trong lý thuyết trò chơi, đó là chiến lược bắn vào chân mình: Trump đang tăng cường áp lực, nhưng mỗi ounce áp lực thêm lại khiến Iran khó có thể nhún nhường mà giữ thể diện hơn.
Đây là một góc nhìn phản trực giác. Trong khi giới phân tích phương Tây cho rằng trừng phạt là công cụ hữu hiệu, tôi lại cho rằng chính câu chuyện "đồng rial sụp đổ" đã vô tình tạo ra một thí nghiệm xã hội vĩ đại nhất cho tiền điện tử. Hãy nhìn vào các quốc gia đang chịu trừng phạt khác: Nga, Triều Tiên, Venezuela. Mỗi quốc gia đều có một mức độ chuyển đổi sang tiền điện tử khác nhau, nhưng có một điểm chung: họ đều học cách sử dụng Tether và Bitcoin để giao dịch xuyên biên giới khi hệ thống ngân hàng truyền thống bị cắt đứt. Iran đã khai thác Bitcoin từ rất lâu – trong năm 2020, các thợ mỏ Iran chiếm gần 4,5% hashrate toàn cầu, vì điện năng rẻ gần như miễn phí nhờ trợ cấp của chính phủ. Nhưng hàng tồn kho Bitcoin đó không nằm trong quốc khố, chúng nằm trong tay của hàng nghìn người dân đang tuyệt vọng.
Khi trợ cấp điện cho các thợ mỏ bị cắt hoặc khi chính phủ Iran đàn áp giao dịch tiền điện tử, làn sóng hashpower biến mất, nhưng tinh thần của giao dịch phi tập trung vẫn ở đó. Người Iran đã học được điều mà người Mỹ chưa hoàn toàn hiểu: tiền tệ của quốc gia có thể bị phá hủy, nhưng một chuỗi khối phi tập trung thì không ai có thể phá hủy được. Sự miễn nhiễm này trở thành một loại vũ khí chiến lược. Khi các ngân hàng Mỹ chặn quyền truy cập, người Iran dùng wallet nóng; khi các sàn giao dịch toàn cầu chặn IP, họ dùng VPN và sàn P2P. Sự ngoan cố này tạo ra một nền kinh tế ngầm sống động mà không một sắc lệnh nào có thể đóng cửa nó.
Một khía cạnh kỹ thuật đáng chú ý khác mà tôi phát hiện ra khi xem xét các giao dịch xuyên biên giới ở Trung Đông: những kênh thanh toán dựa trên stablecoin đang phát triển mạnh mẽ. Trong các cuộc khảo sát với một nhóm nhà nhập khẩu ở Tehran và Dubai, hơn 60% trong số họ thừa nhận đã sử dụng USDT để thanh toán hàng hóa. Lý do rất đơn giản: họ không thể mở tài khoản ngân hàng bằng đồng đô la, và hệ thống chuyển tiền truyền thống quá chậm chạp và bị giám sát chặt chẽ. USDT, dù bị chỉ trích rất nhiều về tính minh bạch, đã trở thành công cụ cứu sinh cho một khu vực đang bị cô lập. Nếu bạn muốn hiểu chiến tranh tiền tệ hiện đại, đừng nhìn vào quỹ tiền tệ quốc tế; hãy nhìn vào dòng chảy của stablecoin từ Dubai đến Tehran.
Tôi nhớ đến một nghiên cứu của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) vào năm 2021 về hiệu ứng thay thế tiền tệ: khi đồng nội tệ mất giá hơn 50%, người dân có xu hướng chuyển sang nắm giữ các tài sản có tính thanh khoản cao như vàng, đô la, và gần đây là stablecoin và Bitcoin. Nhưng điều thú vị là họ không chuyển toàn bộ sang Bitcoin, mà sử dụng Bitcoin làm cửa ngõ, sau đó chuyển sang stablecoin để làm phương tiện trao đổi. Đây là một quy trình ba bước: bán rial lấy Bitcoin, giữ Bitcoin trong vài giờ, rồi chuyển sang USDT, và sử dụng USDT để thanh toán. Sự chuyển đổi này giảm thiểu rủi ro biến động giá trong khi vẫn vượt qua các rào cản kiểm soát vốn. Sự thông minh về mặt kỹ thuật này không nằm trong sách giáo khoa kinh tế, nó sinh ra từ sự cấp thiết của cuộc sống hàng ngày.
Mặt khác, có một quan niệm sai lầm phổ biến rằng các quốc gia bị trừng phạt sử dụng Bitcoin để tránh trừng phạt là điều đáng sợ. Tôi lại thấy điều này ở một góc độ khác. Bitcoin không được thiết kế để trở thành công cụ trốn tránh trừng phạt; nó được thiết kế để trở thành một hệ thống thanh toán ngang hàng không cần sự cho phép. Khi một quốc gia bị cắt đứt khỏi hệ thống SWIFT, họ tìm đến Bitcoin vì không còn lựa chọn nào khác. Vậy thì vấn đề thực sự không nằm ở Bitcoin, mà nằm ở hệ thống tài chính toàn cầu khiến các quốc gia không còn lựa chọn. Đây là một điểm mù đang bị các nhà hoạch định chính sách ở Washington bỏ qua. Họ đang chiến đấu với một đồng tiền, nhưng lại không nhận ra rằng họ đang tiếp thị cho một hệ thống thay thế.
Liệu đồng rial có tiếp tục sụp đổ trong vài tháng tới không? Dựa trên các tín hiệu tôi đang nhìn thấy, xung lực bán tháo chưa có dấu hiệu dừng lại. Các hợp đồng tương lai hoán đổi ngoại tệ ở Tehran hiện đang định giá mức mất giá thêm 30% trong 12 tháng tới. Và nếu điều đó xảy ra, chúng ta sẽ thấy một sự dịch chuyển lớn hơn nữa của dòng tiền Trung Đông vào tài sản kỹ thuật số. Các thống kê về lưu lượng truy cập vào các sàn giao dịch tiền điện tử từ Iran trong tháng qua đã tăng gấp đôi so với quý trước; tìm kiếm "cách mua Bitcoin" trên Google tại Iran đã tăng 220% trong 60 ngày gần đây. Đây là nhu cầu thực, không phải là cơn sốt đầu cơ.
Tôi tin rằng những gì xảy ra với đồng rial không phải là một câu chuyện biệt lập. Nó là một phép thử cho những gì có thể xảy ra nếu một quốc gia lớn hơn – như Thổ Nhĩ Kỳ hoặc Argentina – rơi vào tình trạng tương tự. Các bài học từ Iran cho thấy: khi lòng tin vào tiền pháp định bị xói mòn, không có biện pháp kiểm soát vốn nào có thể ngăn chặn dòng vốn chảy ra ngoài trong thời đại kỹ thuật số. Đồng rial là một lời nhắc nhở rằng tiền tệ cuối cùng không được đảm bảo bằng vàng hay bằng dầu mỏ, mà bằng lòng tin của những người đang nắm giữ nó. Và một khi lòng tin đó bị chính những tuyên bố của tổng thống Mỹ phá hủy, không một lệnh trừng phạt nào có thể kiểm soát được điểm đến tiếp theo của dòng vốn đó.
Đồng rial sụp đổ, Bitcoin tăng; đồng rial mất niềm tin, blockchain được thử thách; đồng rial tan tành, và một câu hỏi lớn được đặt ra: liệu các quốc gia có tiếp tục xây dựng chính sách tiền tệ của mình trên nền tảng có thể bị đánh sập bằng một câu tweet của tổng thống Mỹ hay không? Câu trả lời có thể đã nằm trong ví của hàng triệu người Iran.
